Her bilim kendi kavramlarıyla düşünür. Toplumun hareket yasalarını inceleyen tarih biliminin de kendi kavramları vardır. Toplumun hareketini anlamak isteyen birinin öncelikle tarih biliminin kavramlarını öğrenmesi ve bu kavramlarla düşünerek toplumsal yasaları kavraması, bu yasalarla olguları açıklaması gerekir. Bu da her bilimin öğrenilmesinde olduğu gibi tarih biliminin öğrenilmesinde de bir yöntemi zorunlu kılmaktadır. Bu yöntem, diyalektik kurgusu gereği, bugünden geçmişe doğru, günümüz toplunun hareket yasalarının bilgisinden, daha geri üretim ilişkilerinin hakim olduğu geçmiş toplum biçimlerinin yasalarının bilgisine doğru bir seyir izlemektedir. Böylece geçmiş, bugünün içerisinde anlam kazanmaktadır. Okuma programımızın niteliğini ve biçimini belirleyen birinci husus budur.

İkincisi, bilindiği gibi Marx’ın kapitalist iktisadı inceleme planı sermaye, ücretli emek, toprak rantı, kapitalist devlet, dış ticaret ve Dünya pazarı başlıklarını içermektedir. Bu konuda farklı tartışmalar olsa da, genel kabul, ilk üç başlığın Kapital’in üç cildinde ele alındığı, diğer üç başlığın ise Marx’ın ömrü yetmemesi nedeniyle yazılamadığı biçimindedir. Tarih biliminin geliştirilmesinin yolunun, günümüzde ortaya çıkan olguların da aynı bilimin yasalarıyla açıklanması olduğu kadar, Marx tarafından incelenemeyen, yazılamayan üç başlığın tamamlanması yoluyla gerçekleşeceğine inanıyoruz. Bu nedenle okuma programımızın, Marksist bilimin kapitalist devlet, dış ticaret ve dünya pazarı konularında geliştirilmesi amacına yönelik olması da gözetilmiştir.

Bu kaygılar temelinde hazırlanan okuma programımız üç aşamalı bir süreç olarak tasarlanmış ve uygulanmaktadır.

Birinci aşama; Temel Okuma:

Bu aşamada, sadece Kapital’in üç cildini okuyoruz. Bir kural olarak birinci cildin sonunda “ilkel birikim” bölümü okunurken Grundrisse’nin “kapitalist öncesi üretim biçimleri” başlıklı bölümü de okuma sürecimize dahil ediyoruz. Bu süreçte amacımız, Kapital’in kavramlarını özümsemek, bu kavramlarla düşünmeyi becermek, üç ciltte anlatılan yasaları kavramak, içinde yaşadığımız toplumdaki iktisadi kategorilerin tarihsel anlamlarını çözümlemek, gözlerimizin önünde cereyan eden olguları kapitalin ortaya çıkardığı yasalarla açıklama becerisi kazanmak.

Bu süreçte, Kapital’in daha kolay anlaşılması için herhangi bir yardımcı kitaba, kaynağa müracaat etmiyoruz, çünkü bilim özetlerden öğrenilemez. Temel okumada, Kapital ile öğrenmek için önce Kapital’i öğreniyoruz. Başka bir ifade ile toplumsal olguları yasalarla açıklayabilmek için öncelikle yasaları öğreniyoruz.

Okuma yöntemimiz ise şu şekilde; Kapital’in üç cildinide konu bütünlükleri dikkate alınmak suretiyle 30 ila 70 sayfalık bölümlere ayırıyoruz. Her hafta bütün katılımcılar ilgili bölümü okuyarak geliyorlar. Toplantıda bir kişi, daha önce almış olduğu görev gereği, kürsüye çıkarak bir önceki haftanın konusunu özetliyor. Daha sonra, başka bir kişi, yine daha önce almış olduğu görev gereği kürsüye çıkarak o haftanın konusunu anladığı biçimiyle anlatıyor. Anlaşılamayan ya da yanlış anlaşılmış olan kısımlar grup tarafından tartışılıyor. Bu süreçte daha önceki okuma süreçlerinden geçtiği için, grup içerisinde kolaylaştırıcı rolü üstlenmiş olan arkadaşlar tartışmaları yönetiyor ve konunun, kitapta anlatıldığı şekliyle anlaşılmasına yardımcı oluyorlar. Başlangıçta, temel kavramlar öğrenilinceye kadar, özetleri değil ama konu anlatımlarını, Makine bölümüne kadar kolaylaştırıcılar üstleniyor. Bu süreçte katılımcılardan beklentimiz, okuduğunu anladığı biçimiyle aktarabilme becerisi kazanmasının yanında Kapital’in kavramlarıyla düşünme ve tartışma yetisi kazanması.

İkinci aşama; Semptomatik Okuma:

Bu süreçte Kapital’e referansla yazılmış, belli sorun alanlarını konu edinen metinleri sermaye birikimi, kriz ve emperyalizm başlıkları altında okuyoruz. Her kitabı, maksimum 200 sayfalık bölümlere ayırmak suretiyle, örneğin bir kitap 300 sayfa ise iki haftada okuyoruz. Ancak, her hafta toplanıp, okunan bölümü aşağıdaki sorular temelinde değerlendiriyoruz. Değerlendirme soruları:

  • Yazar kimdir? Marksizm içerisindeki yeri nedir?
  • Kitabın yazıldığı dönemin özgün koşulları nelerdir?
  • Kitabın temel sorusu ve cevabı nedir?
  • Kanıtları bilimsel midir?
  • Ele aldığı konular, Marx’ın ele aldığı biçimiyle karşılaştırıldığında ne gibi farklılıklar vardır; bu farklılıklar konusunda yazar haklı mıdır, yoksa Marx’ı anlamamış mıdır?
  • Yazarın ve kitabın, kitapta savunulan teorilerin sosyalist hareket içerisinde ne gibi bir yeri ve etkisi vardır; bu teorilere dayanılarak üretilmiş politikalar nelerdir. Bu etki, Marksizm’in geliştirilmesi olarak mı yoksa tahrifatı olarak mı değerlendirilmelidir?
    Her katılımcı, kitabı daha okurken yukarıdaki sorular bağlamında okumakta ve notlar çıkarmaktadır ve haftalık değerlendirme toplantısında okunan bölüm ve kitap tamamlandıktan sonra bütünü, her bir katılımcı tarafından sıra ile kürsüye çıkılarak değerlendirmektedir. Bu süreçte anlatıcının soruları da moderatörlük yapan katılımcı tarafından not edilmektedir. Değerlendirme toplantısının birinci turu bu şekilde tamamlandıktan sonra ikinci turda, katılımcılar arasındaki farklı değerlendirme sonuçları ve birinci turdaki sorular tartışılmaktadır. Burada ortaklaşma ya da uzlaşma arayışı kesinlikle yoktur, farklı düşünceler ikna sürecinin konuları olarak bütün semptomatik okuma süreci boyunca varlığını sürdürür. Her katılımcı, kendisinden farklı düşünen diğer katılımcıları ikna etme hakkı ve görevine sahiptir; bu nedenle okuma sürecinin ilerleyen aşamalarında taraflardan biri, diğerine ikna olur, bu becerilememişse okuma süreci ilerledikçe, farklı düzeylerde yapılan okuma eylemlerinden sonra, konu başka bağlamlarda da inceleneceği için, farklı düşüncelerden birinin baskın hale geleceği umulur; bugüne kadar olan da budur.

Semptomatik okuma sürecine dahil ettiğimiz kitapların listesi aşağıda verilmiştir. Bu kitap listesi başlangıçta daha sınırlı iken ilerleyen dönemlerde, ilgili konulardaki tartışmaların derinleşmesine bağlı olarak kitap listesi de genişlemiştir. Bu liste de ilerideki süreçlerde değişebilir, genişleyebilir.

A- Birikim/Kriz/Emperyalizm

Bu başlık altında sermaye birikim süreci, kapitalizmin krizi ve emperyalizm teorileri incelenmektedir; bu alanlardaki tartışmalarda tarihsel açıdan Marksizm içerisinde önemli yeri olan aşağıdaki metinler okunmaktadır.

  • K. Marx, Felsefenin Sefaleti
  • F. Engels, Anti Duhring, Ekonomi Politik Bölümü
  • Rudolf Hilferding, Finans Kapital
  • R. Luxemburg, Sermaye Birikimi
  • N. Buharin, Emperyalizm ve Dünya Ekonomisi.
  • V.İ. Lenin, Emperyalizm, Kapitalizmin En Yüksek Aşaması
  • P. Sweezy, Kapitalist Gelişme Teorisi
  • P. Sweezy, Paul Baran,Tekelci Sermaye
  • A. Shaikh, Bunalım Kuramının Tarihine  Giriş (Makale)
  • E.O. Wrigth, Marksist Birikim ve Bunalım Teorisinde Almaşık Perspektifler   (Makale)
  • E. Hobsbawm, Tarihi perspektif İçinde Kapitalizmin  Bunalımı  (Makale)
  • S. Savran, Bunalım, Sermayenin Yeniden Yapılanması, Yeni Liberalizm  (Makale)
  • N. Satlıgan, Günümüz Kapitalizminin Pamuk İpliği: Hayali sermaye Spekülasyonu  (Makale)
  • M. Li, Çin ve 21. Yüzyıl Krizi
  • N. D. Kondratieff, İktisadi Yaşamın Uzun Dalgaları
  • E. Mandel, Geç Kapitalizm
  • J. B. Foster, Emperyalizmin Yeniden Keşfi
  • W. K. Tabb, Ahlaksız Fil
  • S. Amin, Liberal Virüs
  • D. Harvey, Yeni Emperyalizm
  • M. A. Sarper, Manifesto,Harvey’in “Yeni Emperyalizm”i ve kapitalizmin geleceği
  • S. Savran, Kod Adı Küreselleşme
  • A. Brever, Marxist Emperyalizm Teorileri, Eleştirel Bir Analiz
  • A. Shaikh, Kapitalizm-Rekabet Çatışma Bunalımlar

B- Tarih

Tarih konusu, genel tarih teorisi olarak değil, daha çok feodalizmden kapitalizme geçiş süreci bağlamında ele alınmaktadır

  • K. Marx, Kapital 1, İlkel Birikim Bölümü
  • F. Engels, İngiltere’de Emekçi Sınıfların Durumu
  • K. Marx, Grundrisse, Kapitalist Öncesi Üretim Biçimleri Bölümü
  • F. Engels, Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni
  • K. Marx, Felsefenin Sefaleti
  • V.İ.Lenin, Rusya’da Kapitalizmin Gelişmesi
  • E. Hobsbawm, Sanayi ve İmparatorluk
  • E. Hobsbawm, Devrim Çağı
  • E. Hobsbawm, Sermaye Çağı
  • E. Hobsbawm, İmparatorluklar Çağı
  • E. Hobsbawm,Kısa 20. Yüzyıl, 1914-1991 Aşırılıklar Çağı
  • M. Dobb, Geçiş Tartışmaları, Kapitalizmin Gelişimi Üzerine incelemeler
  • M. Dobb, Kapitalizm, Dün Bugün
  • P. Sweezy, M. Dobb, K Takahashi, R. Hilton, C. Hill, G. Lafebvre, G. Proccaci, E.Hobsbawm, J. Merrington, Feodalizmden Kapitalizme Geçiş
  • G. A. Cohen, Karl Marx’ın Tarih Teorisi, Bir Savunma
  • J. Larrain, Tarihsel Materyalizmi Yeniden Yapılandırmak
  • I. Wallerstein, Modern Dünya Sistemi 1/2/3
  • F. Braudel, Maddi Uygarlık (Mübadele Oyunları, Dünyanın Zamanı
  • A. Gunter Frank, Yeniden Doğu, Asya Çağında Küresel Ekonomi
  • A. G. Frank-Barry K. Gills, Dünya Sistemi
  • G. Carchedi, Başka Bir Avrupa İçin, Avrupa Ekonomik Bütünleşmesinin Sınıf tahlili
  • G. Arrighi, Adam Smith Pekin’de 21 Yüzyılın Soy Kütüğü

C- Devlet

Devlet konusu genel olarak devlet, devlet türleri ve devlet biçimleri ana başlıkları altında ele alınmaktadır; kapitalist devlet konusu, Marx’ın planındaki biçimiyle ele alınmamıştır.

  • K. Marx-F. Engels, Komünist Manifesto
  • F. Engels, Ailenin Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni
  • K. Marx, Louis Bonaparte’ın 18 Brumaire’i
  • K. Marx, Fransa’da İç Savaş
  • K. Marx, Fransa’da Sınıf Savaşımları
  • K. Marx, F. Engels, Gotha ve Erfurt Programlarının Eleştirisi
  • V.İ. Lenin, Devlet ve Devrim
  • E. B. Pashukanis, Genel Hukuk Teorisi ve Marksizm
  • S. Clarke, Devlet Tartışmaları, Marksist Bir Devlet Kuramına Doğru
  • S. W. Moore, Marx, Engels, Lenin’de Devlet Kuramı
  • A. Gramsci, Hapishane Defterleri
  • L. Althusser, İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları
  • E. O. Wright, Marksist Kapitalist Devlet Teorilerindeki Son Gelişmeler, Birikim Dergisi
  • J. Hall, J. Ikenberry, Devlet
  • R. Miliband, Kapitalist Devlet
  • B. Jessop, Devlet Teorisi: Kapitalist Devleti Yerine Oturtmak
  • B. Jessop, Hegemonya, Post-Fordizm ve Küreselleşme Ekseninde Kapitalist Devlet
  • N. Poulantzas, Siyasal İktidar ve Toplumsal Sınıflar
  • N. Poulantzas, Faşizm ve Diktatörlük
  • N. Poulantzas, Devlet, İktidar ve Sosyalizm
  • R. Miliband, N. Poulantzas, E.Laclau, Kapitalist Devlet Sorunu
  • J. Holloway, İkditar Olamadan Dünyayı Değiştirmek
  • Jurgen Habermas, Küreselleşme ve Milli Devletlerin Akibeti
  • A. Negri, M. Hardt. Dionysos’un Emeği: Devlet Biçiminin Bir Eleştirisi
  • T. Scokpol, Devletler ve Toplumsal Devrimler
  • A. Giddens, Ulus Devlet ve Şiddet

 

Semptomatik okumanın her momentinin tamamlanmasından sonra, katılımcılardan belli bir konuda makale yazması istenilir. Bu konu katılımcı tarafından seçilir; ancak, örneğin, devlet okuması yapılmış ise konunun da bu okuma sürecinde incelenen konularla sınırlı olması gerekir. Makaleler tamamlandıktan sonra, her katılımcı kedi makalesini önceden gruba mail yoluyla gönderir, değerlendirme toplantısında da okur. Tüm katılımcıların makalelerinin okunması tamamlandıktan sonra, bu kez makaleler grup tarafından değerlendirilir.
Semptomatik okuma sürecinde genel olarak katılımcılardan beklenen, Marksizme referansla yazılmış metinler ile Marksizmin ilgili metinleri arasında ne gibi farklılıklar vardır, bu farklılıkların nedenleri nelerdir. Günümüzde, sosyalist hareket içerisinde hakim olan teoriler ile Marksizm ya da Marksizme referansla yazılmış metinler arasında ne gibi bir ilişki vardır, sosyalist hareketin politikalarının arkasındaki teorik temeller hangileridir. Kapital, günümüz kapitalizmini açıklamakta yeterli midir, yoksa Kapital’e referansla yazılmış metinler günümüzü daha doğru bir şekilde mi açıklamaktadır gibi konular hakkında kanaat oluşturmak, Marksizm ile Marksizm içerisine sızmış burjuva anlayışlarını birbirinden ayırmak.

Üçüncü aşama; Analitik Okuma:

Bu aşamadaki okuma sürecimiz daha çok teorinin yeniden üretimine yönelik olup, asıl olarak bir yazma sürecidir. Bu sürecin de iki bağlamı vardır; ilk olarak günümü kapitalizminin görüngülerini tespit ederek, bu görüngülerin arkasındaki yasaların neler olduğunu ortaya çıkarmaya çalışıyoruz. Bu anlamda, 21. Yüzyılın kapitalizmi nedir, kapitalist devlet nedir, dış ticarette değer yasası nasıl işlemektedir ve dünya pazarında işbölümü nasıl oluşmaktadır ve bunun sonuçları nelerdir gibi soruların cevaplarını aramaktayız. İkincisi ise sosyalizmin olanakları sorunsalı ekseninde yürütülecek olan bir çalışmadır. Bugüne 21. Yüzyıl kapitalizminin özgünlükleri, dış ticarette değer yasasının aldığı biçim ve dünya pazarında işbölümünün oluşma biçimi konularında epey okuma ve yazma yapılmış olup süreç devam etmektedir.
Analitik okuma sürecinde kitap değil, yazma sürecimiz kapsamında konu okuyoruz. Bu nedenle başta Marx, Engels ve Lenin’in metinleri olmak üzere konu ile ilgili Marksist olsun ya da olmasın ulaşabildiğimiz kadarıyla tüm metinleri okumaya çalışıyoruz.
Bu süreçte katılımcılar, okuduklarını, konu bağlamında yazarak grup toplantısına gelmektedirler; toplantıda yazılar değerlendirilmekte ve tartışılmaktadır. Bu tartışmalar neticesinde okuma konuları yeniden belirlenmekte ve teori üretim süreci yönetilmektedir. Bu aşamada katılımcılardan beklenen, günümüzde ortaya çıkmış olan görüngülerin Marx’ın keşfetmiş olduğu yasalarla açıklanıp açıklanamadığını denetlemek, açıklanamıyorsa, Marx’ın yöntemini (diyalektik ve tarihsel materyalizm) kullanarak olguları açıklayama yeteneği olan teoriler geliştirmek, bu teorilerden hareketle politikalar üretmektir.

Bu Web Sitesi Ege YOLBAŞI tarafından hazırlanmıştır.